Liệu những rượu vang trứ danh của Montsant, Rueda hay Terra Alta đã có thể biến mất vĩnh viễn? Cuối thế kỷ 19, viễn cảnh đó treo lơ lửng. Một loài dịch hại gần như vô hình, lạ lẫm với đất châu Âu, khiến lá vàng úa, sản lượng sụp đổ và châm ngòi cho cuộc khủng hoảng lớn nhất trong lịch sử ngành trồng nho làm rượu. Tên thủ phạm: phylloxera.
Phylloxera xuất hiện – Côn trùng vượt đại dương
Phylloxera (Daktulosphaira vitifoliae) là một loài côn trùng dạng rệp có nguồn gốc Bắc Mỹ. Ở đó, các loài nho dại đã cùng tiến hóa với nó, phát triển cấu trúc rễ và cơ chế miễn dịch giúp hạn chế tổn hại. Nhưng Vitis vinifera, nho trồng của châu Âu, lại không có lớp phòng thủ ấy. Khi côn trùng này cập bến, nhiều khả năng qua các trao đổi thực vật học từ thập niên 1850, nó gặp ở các vườn nho châu Âu một bàn tiệc khổng lồ và không được bảo vệ.
Đầu thập niên 1860, các ổ dịch được xác nhận ở miền nam Rhône. Từ đó, phylloxera lan không ngừng khắp nước Pháp, rồi tiến về phía đông và nam. Nó đến Catalonia và La Rioja trong thập niên 1870, tàn phá các diện tích trồng. Tại Terra Alta và Montsant, hàng nghìn gốc nho cổ theo kiểu bụi truyền thống gục ngã. Cả làng bỏ nghề trồng nho làm rượu, chuyển sang trồng ngũ cốc hoặc di cư.
Phylloxera và sự sụp đổ của các vườn nho châu Âu
Quy mô khủng hoảng vượt ngoài hình dung. Pháp mất hơn 40% diện tích nho chỉ trong một thập kỷ; Tây Ban Nha, dù bị ảnh hưởng muộn hơn, vẫn chứng kiến sự suy giảm hàng loạt ở các DO lớn từ thập niên 1880. Diện tích Verdejo ở Rueda bị nhổ bỏ; tại Galicia, nhiều gốc Albariño cổ bị diệt vong. Ước tính có hơn hai triệu hecta vườn nho khắp châu Âu bị phá hủy.
Người trồng thử mọi cách: rắc lưu huỳnh, cho vườn nho ngập nước, thậm chí chôn cóc sống dưới gốc (tin rằng sẽ hút “độc tố”). Chính phủ treo thưởng cho phương thuốc chữa trị, nhưng không cách nào hiệu quả.
Sự kháng cự với thay đổi triệt để diễn ra rộng khắp. Ở Bordeaux và Burgundy, nhà chức trách từng cấm ghép trong nhiều năm vì lo sợ pha tạp. Nhưng khi khủng hoảng trầm trọng hơn và kinh tế địa phương sụp đổ, tính cấp bách đã lấn át lòng tự ái.
Ghép – lời giải cho phylloxera
Nhà thực vật học Jules Émile Planchon là người đầu tiên xác định côn trùng ăn rễ này là tác nhân gây bệnh. Nhà côn trùng học người Mỹ Charles Valentine Riley góp phần khẳng định nguồn gốc và cơ chế kháng của nó. Cùng hợp tác với các nhà canh nho như Léo Laliman và Thomas Munson, giải pháp đã hình thành: ghép cành Vitis vinifera lên gốc nho Mỹ kháng phylloxera.
Đó không phải là biện pháp “mì ăn liền”. Những lứa ghép đầu thất bại do không tương thích với đất. Terroir Pháp và Tây Ban Nha đòi hỏi đặc tính gốc ghép riêng: chịu hạn trên đất đá vôi khô của Terra Alta; sức sinh trưởng mạnh và chịu pH cao ở Rueda; kháng nấm tốt tại các lô đất ẩm của Galicia.
Cuối cùng, với các tổ hợp lai giữa V. riparia, V. rupestris và V. berlandieri, cây ghép bắt đầu phát triển khỏe mạnh. Công cuộc tái thiết vườn nho được triển khai thực chất.
Chọn gốc ghép và quản lý phylloxera dài hạn
Ngày nay, gần như toàn bộ vườn nho châu Âu được trồng trên gốc ghép. Vinifera tự rễ chỉ còn tồn tại ở vài nơi biệt lập, không có phylloxera, như các thửa đất cát tại một số vùng Andalusia hoặc đất núi lửa ở quần đảo Canary.
Việc chọn gốc ghép đã trở thành một phần cốt lõi trong hoạch định canh tác nho. Người trồng Tây Ban Nha thường xuyên đánh giá:
- Độ sâu và khả năng thoát nước của đất
- Hàm lượng đá vôi
- Khả năng chịu mặn
- Độ bền với stress hạn
- Kiểm soát sức sinh trưởng và tương hợp với cành ghép
Tại Montsant và Terra Alta, các gốc ghép chịu hạn như 110R hoặc 140Ru hỗ trợ tốt cho Garnacha Negra và Cariñena trên đất nghèo, nhiều phiến sét. Ở Rueda, với lớp sỏi biến thiên và pH cao, các gốc như 41B hoặc SO4 khá phổ biến. Mỗi lựa chọn là sự cân bằng giữa rủi ro, tuổi thọ và khí hậu đang đổi thay.
Chưa có thuốc hóa học nào chữa được phylloxera. Sức kháng sinh học kết hợp với canh tác thông minh vẫn là lối thoát duy nhất. Dẫu vậy cũng không bảo đảm tuyệt đối: tại California, gốc ghép AXR1 từng được dùng rộng rãi đã sụp đổ trong thập niên 1980 khi các kiểu hình phylloxera mới xuyên thủng hàng rào kháng của nó.
Phylloxera ngày nay – Nguy cơ còn đó và những bài học chiến lược
Hơn một thế kỷ sau đại dịch, cái bóng của phylloxera vẫn định hình nghề trồng nho làm rượu. Cuộc cách mạng gốc ghép không chỉ thay đổi cách trồng cây, mà còn tác động đến tiến hóa của vùng rượu vang. Một số giống bị thất sủng trong quá trình tái trồng; số khác vươn lên chiếm ưu thế. Vùng trồng mới nổi lên khi vài vùng khác mờ nhạt dần.
Tại Tây Ban Nha, di sản ấy thể hiện qua sự đa dạng trong sử dụng gốc ghép, sự tồn tại của một số vườn nho cổ (đặc biệt trên đất không có phylloxera) và nghiên cứu liên tục về sự cộng hưởng giữa cành và gốc ghép. Với người trồng hôm nay, cuộc khủng hoảng nhắc nhớ một điều: tự nhiên đặt luật chơi. Nhiệm vụ của nghề trồng nho làm rượu không phải là kiểm soát, mà là thích ứng.
Việc chọn gốc ghép, từng bị xem là chi tiết kỹ thuật, nay là một quyết định mang tính chiến lược. Và dù loài côn trùng từng đe dọa xóa sổ vườn nho châu Âu đã được khống chế, câu hỏi vẫn còn đó: dịch hại, bệnh tật hay cú sốc khí hậu nào sẽ buộc ngành phải chuyển mình lần tới?